Napoleon
Bonaparte
Napoleon
vart fødd inn i ei avgjerande tid for både Europa og resten av
verda. Ein revolusjon i dei britiske koloniane i Nord-Amerika skulle
omsider føre til ein blodig revolusjon i Frankrike. Demokrati,
maktfordeling og folkesuverenitet var no kome på bana, noko som
monarkia i Europa såg på som ein trussel for den eineveldige makta
deira. Frankrike bana veg for demokrati i Europa etter den blodige
revolusjonen frå 1789 til 1799, men vart møtt med krigserklæringar
frå dei andre stormaktene, samt at dei sjølv ønska å spreie
prinsippa frå den franske revolusjon og ta att ein del tapte område
. Dei franske troppane møtte hard motstand rundt om på dei
forskjellige frontane, og det var da Napoleon viste seg som ein
dyktig feltherre. Seinare skulle denne feltherren vise seg å å vere
så dyktig at han kunne ta makta i Frankrike. Han skulle koma til å
transformere Frankrike om til eit keisarrike som skulle vise seg å
bli ei stormakt som Europa knapt hadde sett etter Karl den Store.
Gjennom Napoleonskrigane skulle Europa få ein heilt ny utsjånad,
der grunnlaget for noko av det Europa vi har i dag skulle bli forma.
Men alt endte med at Napoleon vart forvist til St. Helena, der han
brukte sine siste dagar på å skrive memoarar, før han døydde
einsam i 1821. Men sjølv om Frankrike gjekk attende til monarki
etter 1815, så var likevel røtene for demokrati, fridom og
folkesuverenitet planta rundt om i Europa, og mannen som spreidde
dei, var heller ikkje gløymt; keisar Napoleon Bonaparte.
Kort biografi
Napoleon
vart i 1769 fødd på øya Korsika som ligg litt sør for Frankrike.
Det same året vart øya seld til Frankrike frå den italienske
staten Genova, som ein del av ei avtale mellom desse to landa. Her
vart Napoleon fødd inn i ein søskenflokk på til saman åtte.
Familien Buonaparte (Napoleon forandra etter kvart etternamnet så
det skulle bli meir fransk) vart sett på som ein rik familie blant
dei andre korsikanarane, men samanlikna med dei rike familiane på
det franske fastlandet, så vart dei sett på som fattige. Napoleon
vart først sendt på kadettskule, og krigsskulen i Paris i 1784. Her
spesialiserte han seg innan artilleri, og lærte allereie her om den
avgjerande rolla artilleri kunne ha på slagmarka. Året etter vart
han løytnant i artilleriet.
Den
franske revolusjonen startar
Etter
at den franke revolusjonen braut ut den 14. juli 1789 vart Napoleon
ein del av den nyleg oppretta revolusjonsarmeen. I 1794 utmerka
Napoleon seg ved at han slo engelskmennene i den franske byen Toulon
sør i landet. Etter dette vart han brigadegeneral, og seinare
general. Han er den yngste som har fått tittelen general i ein alder
av 24. Etter at Maximilien
Robespierre og terrorstyret hans i 1794 vart styrta og Robspierre
vart henretta, tok Direktoriet (ei gruppe på 5 mann) over styringa
av landet. No vart Napoleon brukt til å kjempe mot monarkistane, og
vart kjent for å ha slege ned eit monarkistopprør i Paris.
Øverstkommanderande
over dei franske styrkane i Nord-Italia
I
1796 vart Napoleon sendt til Nord-Italia for å ta kontrollen over
den franske hærane som slost mot Austerrikarane, det same året som
han vart gift med Joséphine Beauharnais. Den franske armeen var i
dårleg stand, men Napoleon forbetra forholda og gjorde armeen meir
kampklar enn nokon gong før. Gjennom ei rekkje slag greidde «den
lille Korporalen» som han vart kalla av soldatane sine, å slå
styrkar frå Kyrkjestaten og Austerrike. Etter ei fredsavtale med
Austerrike fekk Frankrike ei rekkje område, blant anna Belgia og
alle austerrikske område vest for Rhinen.
Militærekspedisjon
til Egypt
I
1798 fekk Napoleon gjennomslag frå Direktoriet for at han skulle
leie ein militær ekspedisjon til Egypt for verne om Franske
handelsinteresser, og for å minimere den britiske tilgangen til
India. På turen til Egypt erobra han Malta, som seinare vart teke av
britane. Etter å ha landa i Alexandria erobra han ei rekkje område
rundt, samt at han slo både mamelukkane og tyrkarane. På den
militære ekspedisjonen hadde Napoleon teke med seg ei rekkje
vitskapsmenn, som gjorde store funn slik som Rosettasteinen.
Rosettasteinen kunne brukast til å oversetje hieroglyfar, og er
difor eit av dei viktigaste funna i Egypt. Britane blanda seg etter
kvart inn sidan dei ville sikre interessene sine i området. Dette
førte til at den britiske flåten under leiing av kontreadmiral
Horatio Nelson øydela store delar av den franske flåten under
slaget på Nilen i 1798. Napoleon erobra område heilt opp til Syria,
men den franske hæren måtte etter kvart trekkje seg attende mest på
grunn av sjukdom. Napoleon vendte i 1799 attende til Paris, men den
franske hæren, Armée d'Orient, vart verande i Egypt heilt til 1801,
da dei omsider måtte kapitulere mest på grunn av ein
sjukdomsepidemi. Både i Nord-Italia og i Egypt tok Napoleon med seg
kulturelle skattar attende til Frankrike, men i Egypt fekk han ein
mamelukk til livvakt som vart med han attende til Frankrike.
Statskuppet
Da
Napoleon kom attende til Paris, så nytta han sjansen til å
gjennomføre eit statskupp. Napoleon sin aukande popularitet, samt
nettverket hans med forskjellige referansar, gjorde det mogleg å
gjennomføre eit statskupp i 1799. Med dette statskuppet enda han den
franske revolusjonen, og innførte eit stabilt styre. Den nye
styreforma skulle vere konsulat, der Napoleon var førstekonsul saman
med to andre konsular. Desse to andre konsulane hadde i praksis liten
makt. Etter ei folkeavstemming vart det bestemt at han skulle vere
førstekonsul i ei periode på 10 år. Nå innførte Napoleon ei
rekkje lovar og reformer som reformerte Frankrike og forbetra
systemet.
Førstekosul
på livstid, fred i Europa
Etter
å ha marsjert med sin hær over Alpane nok ein gong, slo Napoleon
Austerrikarane og Pavestaten. No kunne Napoleon administrere omtrent
heile Italia som han ville, utan at Austerrike kunne blande seg inn.
Og med erobringa av Kyrkjestaten, så vart det bestemt at Napoleon
skulle peike ut biskopane, samt at katolisismen ikkje var
statsreligionen i Frankrike, men religionen til fleirtalet. Med denne
fredsavtala vart det i 1802 bestemt at Storbritannia også skulle
slutte fred. No var det endeleg fred i Europa. Gjennom
napoleonskrigane så var det berre i 1802 det var fred. No byrja
Napoleon å administrere og innføre sosiale reformer, blant anna
innan utdanningssystemet. Gjennom å innføre desse reformene nytta
Napoleon sjansen til å halde ei folkeavstemming om han skulle vere
første konsul ut heile livet, eller berre på periodar på 10 år.
På grunn av Napoleon sin aukande popularitet vart det vedteke at han
skulle vere første konsul på livstid.
Krig med
Storbritannia
I
1803 planla Napoleon i all hemmelegheit å trene ein hær som omsider
skulle invadere England. Dette vart seinare avlyst, da Nelson øydela
den franske flåten under slaget ved Trafalgar i 1805. I 1803 selde
også Napoleon Lousiana-territoriet til det unge USA. Dette var eit
stort område vest for USA som Napoleon hadde fått attende frå
Spania. Han skjønte fort at han ikkje kunne forsvare dette området
mot britane, og selde det difor til USA. Salet av dette territoriet
dobla storleiken på USA, og utgjer i dag ein tredjedel av USA, samt
at Napoleon fekk ganske mange millionar i
forteneste som han kunne bruke til å finansiere krigar.
Seinare braut det ut krig mellom Storbritannia og Frankrike etter
britane sitt brot på fredstraktaten. Brotet handla for det meste om
Malta, men britane tok aldri denne fredsavtala på alvor.
Code
Napoléon, keisar og meir krig
I
1804 innførte Napoleon formelt sin Code Napoléon. I denne
lovsamlinga blir dei gamle privilegia frå tidlegare tider omskrive
og gjort slik at dei er fordelaktig for store delar av befolkninga,
og ikkje berre ein mindre elite. Her blir også personleg fridom,
retten til privat eigedom og likheit for lova teke med. Skilsmisse
blir også teke med. Lovsamlinga vernar om eigedom, men gjorde
kvinner om til andregrads innbyggjarar. Etter ei folkeavstemming i
1804 vart det vedteke ei lov som sa at Napoleon skulle bli keisar.
Dette gjorde at han kunne krone seg sjølv til keisar, og Joséphine
til keisarinne i desember 1804. Mange meinte at denne kroninga var
rett, medan andre meinte at Napoleon no berre vart ein av dei fleire
eineveldige kongane i Europa. Denne kroninga skremte kongane rundt om
i Europa, noko som gjorde at det snart vart danna ein 3. koalisjon
mot keisar Napoleon.
Kroninga 2. desember 1804. Her ser vi Napoleon som kronar Joséphine til keisarrinne. Napoleon krona også seg sjølv. Paven var til stades, men hadde ikkje noko makt over kroninga. |
Meir siger
på slagmarka
I
august 1805 vart austerrikarane og russarane med britane i krigen mot
Napoleon. Napoli og Sverige vart også med. Men Napoleon sin
internasjonale hær, Grande Armée, gjorde det mogleg for Napoleon å
verne om interessene sine, men og for å utvide riket sitt. Men i
oktober vart den fransk-spanske flåten øydelagt av den britiske
flåten under leiing av admiral Nelson. Dette franske nederlaget
gjorde at engelskmennene no vart herrar på havet, noko som dei
skulle bli i lang tid framover. Men Napoleon var herre på
fastlandet. I november gjekk Napoleon inn i Wien og okkuperte den
austerrikske hovudstaden. Den 2. desember møtte Napoleon
austerrikske og russiske styrkar nord for Wien, ved landsbyen
Austerlitz i dagens Tsjekkia. Dette slaget vart kalla trekeisarslaget
sidan Napoleon, den russiske tsaren Aleksander 1. og Frans den 2. av
austerrike og den heilage tyske riket var tilstades under slaget.
Napoleon vann dette slaget, ein siger som blir rekna for å vere ein
av dei største sigrane hans. Sjølv om Napoleon sin hær (72 000)
var mindre enn den russiske og austerrikske (85 000 til saman) så
greidde Napoleon likevel å vinne. Napoleon mista 1 300 og fekk
nesten 7000 skada, medan Austerrike og Russland fekk 15 000 døde
eller skada, og 12 000 vart tekne til fange av Napoleon. Men sigeren
var likevel bittersøt, for det var først etter at han hadde vunne
dette slaget, at han fekk vite resultatet av slaget ved Trafalgar.
Sigeren
sette ein effektiv stoppar for den 3. koalisjonen. Dessutan vart det
heilage tyske riket, som eigentleg var ei laus samanslutning av dei
tyske småstatane som var styrt av Frans den andre, oppløyst i 1806.
Det heilage tyske riket vart i staden erstatta av Rhinen
konføderasjonen, som var ei samanslåing av tyske statar aust for
Rhinen. Konføderasjonen var i grunn ein vasallstat under Napoleon,
og gav Napoleon ein strategisk fordel på austfronten.
Før
Napoleon oppretta Rhinen-konføderasjonen, så byrja han å sette
familiemedlemmar på tronar rundt om i Europa. Broren Josef vart
konge av Napoli, og broren Louis var konge av kongedømme Holland.
Med danninga av Rhinen konføderasjonen i juli 1806 vart det nokre
dagar seinare danna ein fjerde koalisjon mot Napoleon. Denne
koalisjonen besto av Prøysen, Russland og Storbritannia. Prøysen
gjekk etter kvart inn i Rhinen-konføderasjonen. Da Napoleon tok
kontroll over Grande Armée i Tyskland, så slo han Prøysen i slaget
ved Jena. Dette gjorde at han i oktober kunne gå inn i Berlin.
Prøysen var okkupert i mange år, og måtte betale høge
krigserstatningar.
Kontinentalblokade
og gjenoppretting av staten Polen
I
Berlin så vart Napoleon sin kontinentalblokade kunngjort for første
gong. Sidan den franske flåten hadde vorte øydelagt i slaget ved
Trafalgar, så måtte Napoleon finn ein annan måte å ramme
Storbritannia på. Kontinentalblokada gjekk ut på at det europeiske
fastlandet skulle stengje ute Storbritannia frå all handel, for så
å tvinge britane i kne økonomisk. Alle okkuperte område, og område
som anten låg under Franskrike direkte eller indirekte, skulle
slutte seg til denne blokada.
I
desember 1806 gjekk Napoleon inn i Polen, som den gongen ikkje var
ein eigen stat, men var delt mellom Prøysen, Russland og Austerrike.
Mesteparten låg under Prøysen. Her traff han på russarane mange
gongar, og fekk til slutt til å vinne eit avgjerande slag, som førte
til freden i Tilsit i juli 1807.Her vart det bestemt at Russland også
skulle føye seg etter kontinentalblokaden. Det vart også bestemt at
Polen skulle bli oppretta som ein sjølvstendig stat under namnet
Hertugdømmet Warszawa. Ved å gjere dette fekk Napoleon nok ein
alliert i aust, men han hadde også vorte overtala av den polske
grevinne Walewska, som han seinare fekk eit barn med. Under
fredsavtala vart Napoleon god venn med tsar Aleksander 1. Dei byrja
etter kvart å leggje planar for korleis dei skulle dele Europa
mellom seg.
I
november 1807, med hjelp frå Spania, gjekk Napoleon inn i Portugal
og okkuperte landet slik at dei også skulle føye seg etter
kontinentalblokada. I byrjinga av 1808 okkuperte Napoleon også sin
allierte Spania. Grunnen til dette var at den spanske kongefamilien
og regjeringa var svake, og greidde difor ikkje å oppretthalde
kontinentalblokada. Denne okkupasjonen gjorde sitt til at det vart
mykje opprør rundt om i Spania. Napoleon sette broren sin Josef på
den spanske krona i Madrid, og sette i staden inn marskalk Murat, som
vart gift med søstera til Napoleon, Caroline, på trona i Napoli.
Men Josef måtte etter kvart evakuere frå Spania på grunn av den
aukande motstanden mot fransk styre. Sidan dei franske styrkane i
Spania sleit med å slå ned alle opprøra, så tok Napoleon sjølv
kontrollen over hæren i Spania og gjenerobra Madrid i desember 1808.
Geriljakrig
på den iberiske halvøya
Etter
å ha gjenerobra Spania vendte Napoleon attende til Frankrike. Ein
femte koalisjon vart i 1809 sett i gang av Storbritannia, Austerrike
og Spania. Desse landa skulle setje i gang ein «frigjeringskrig»
mot Napoleon. Den britiske hæren under leiing av Arthur Wellesley
drog nå til Portugal for å frigjere Portugal og Spania frå
Frankrike. I mai 1809 annekterte Frankrike Kyrkjestaten og Roma.
Napoleon hadde sagt at han ville innlemme kyrkjestaten i det franske
riket. Som eit svar på dette prøvde paven å ekskommunisere
(stengje ute) Napoleon frå kyrkja. Napoleon svarte på dette med å
annektere Kyrkjestaten og tok paven til fange. Det at Napoleon tok
paven til fange gjorde sitt til at dei katolske spanjolane fortsette
å utkjempe geriljakrigen in (uttrykket gerilja stammar frå denne
perioda når spanjolane svarte på den franske okkupasjonen med små,
men konstante opprør).
Meir krig
og eit nytt ekteskap
Napoleon
møtte austerrikarane på slagmarka og slo dei nok ein gong.
Austerrikarane vart tvinga til å godta ei sviande fredsavtale, der
dei måtte gje frå seg område til Frankrike sine allierte og
Frankrike sine vasallstatar, samt at dei måtte betale
krigserstatning til Napoleon. I desember vart Napoleon nøydt til å
skilje seg frå Joséphine, sidan ho ikkje kunne gje han ein mannleg
tronarving. Joséphine var ikkje i stand til å produsere meir barn,
noko som gjorde at dei måtte skiljast. I staden skulle Napoleon i
april 1810 gifte seg med den austerrikske prinsessa Marie-Louise som
eit ledd i fredsavtala mellom Frankrike og Austerrike. Dette
ekteskapet skapte midlertidig fred og vennskap mellom Frankrike og
Austerrike. Napoleon den andre vart fødd i 1811, og fekk tittelen
Konge av Roma.
Felttoget
i Russland i 1812
Etter
at Napoleon og Louis hadde vorte ueinige i 1810, så måtte Louis
abdisere frå den nederlandske trona. Nederland vart i staden
annektert av Frankrike, og nokre månader seinare vart også nokre
nord-tyske område på grensa til Danmark annektert av Napoleon. Tsar
Aleksander hadde etter kvart fått auka mistillit til Napoleon, og
braut i desember 1810 med kontinentalblokada. Storbritannia var ei
stor importør av korn, noko som Russland desperat trengde. Dette
førte til at allianse mellom Russland og Frankrike vart brote, og
Napoleon ville ha hemn for sviket. Frå januar til desember 1811
byrja Napoleon å førebu seg til å invadere Russland.
I
mai 1812 vart den sjette koalisjonen av Russland og Sverige danna,
med støtte frå Storbritannia og Spania. Napoleon hadde i 1810 sett
feltmarskalk Bernadotte på den svenske trona. Dei to hadde heile
tida vore ueinige, dels på grunn av forskjellige meiningar, men også
fordi Bernadotte var gift med Napoleon sin tidlegare forlovde Désirée
Clary.
I
juni 1812 kryssar Grande Armée Niemen-elva, og byrjar med det det
russiske felttoget. Etter fleire mindre trefningar med russarane,
vann Napoleon omsider eit stort slag, Borodino, og vann mykje viktig
område, men til ein høg pris av menneskeliv. I september nådde
Grande Armée fram til Moskva. Men byen var heilt tom, men
franskmennene slo seg likevel ned i hovudstaden. Etter kvar byrja
byen å brenne. Russarane hadde teke i bruk brent jord sin taktikk.
Dei hadde trekt seg attende, og sett fyr på byen. Dette tvinga
Napoleon til trekkje seg attende. Matmangel, mindre russiske angrep
samt den russiske vinteren gjorde sitt til at det vart store franske
tap. Da Grande Armée gjekk inn i Russland, besto hæren av omtrent
650 000 soldatar, av dei var det mindre enn 100 000 som kom attende
til Frankrike. I desember drog Napoleon attende til Paris for å
byggje opp forsvaret mot angrepa frå dei fiendtlege nasjonane som
ville komme. Feltmarskalk Murat tok over kontrollen over Grande Armée
slik at Napoleon kunne vende attende til Paris.
Folkeslaget
ved Leipzig
I
februar 1813 inngjekk Russland og Prøysen ei avtale der Russland
skulle hjelpe Prøysen med å vinne attende alle område sine som dei
mista ved freden i Tilsit i 1807. Dette førte til at Prøysen
erklærte krig mot Frankrike. Samstundes hadde Wellington god
framgang i Spania, og slo dei franske styrkane som var leidd av Josef
Bonaparte. I oktober var det eit stort og avgjerande slag ved Leipzig
som fekk namnet «Folkeslaget.» Her møtte Napoleon styrkar frå
Austerrike, Prøysen, Russland og Sverige. Her møtte Napoleon blant
anna Bernadotte, som tidlegare var ein marskalk under Napoleon. Ved
dette slaget tapte Grande Armée, og måtte trekke seg attende til
Frankrike i eit forsøk på å forsvare hovudstaden. No mista
Napoleon all kontroll i Tyskland. I november fekk Napoleon eit
forslag frå den austerrikske statsmannen og diplomaten Metternich
som gav keisar Napoleon ei moglegheit til å kapitulere, men Napoleon
nekta å godta dette forslaget.
Abdisering,
eksil og Wienerkongressen
Frå
januar til mars 1814 gjekk det allierte felttoget inn i Frankrike.
Napoleon kjempa innbitt for å forsvare Frankrike, men dei allierte
styrkane var for mange. Etter kvart byrja nokre av marskalkane han å
kapitulere, og til og med å hoppe over til dei allierte, der i blant
Murat. I mars inngjekk dei allierte ei avtale om at Storbritannia,
Austerrike, Prøysen og Russland skulle vere alliert i 20 år, i
tilfelle Frankrike skulle få så stor makt att. Ikkje lenge etter
kryssa Wellington og den spansk-britiske hæren grensa i sør-vest
Frankrike. I april måtte Napoleon abdisere til fordel for sonen sin.
Avtala gjekk da ut på at Napoleon skulle vere i eksil på den vesle
øya Elba utanfor den italienske vestkysten. Her skulle han bu medan
han mottok faste «stipend» på ein viss pengesum, noko som han
aldri fekk. Napoleon fekk også behalde tittelen keisar. Kona og
sonen til Napoleon søkte tilflukt i Austerrike. Napoleon såg dei
aldri meir. No vart monarkiet gjeninnført i Frankrike med Ludvig den
18. på trona, samstundes med at dei franske grensene frå 1792 vart
gjenoppretta. I september starta Wienerkongressen, som skulle
gjenopprette og regulere dei politiske grensene rundt om i Europa.
Her vart nasjonale idear hardt slege ned på, noko som kom fram i
opprør og krig i dei følgjande åra. Metternich vart ein stor aktør
innan Wienerkongressen.
Attervending
til Frankrike og meir krig
Etter
å ha vore i fangenskap på Elba ei stund, fekk Napoleon høyre om at
det franske folket ikkje var fornøgd med dei eineveldige monarkiet
under Ludvig 18., og at mange ville at det skulle vere som før, med
Napoleon som keisar. Dette, blanda med Joséphine sin død og fleire
mislykka attentatforsøk på Napoleon, gav Napoleon styrke til å
vende attende til Frankrike. I all hemmelegheit flykta han frå Elba
og gjekk i land i det sørlege Frankrike i mars. Med seg hadde
Napoleon nokre få trufaste soldatar. Ludvig 18. fekk snart nys om at
Napoleon hadde gått i land, og sendte difor eit regiment for å
stoppe han. Dette regimentet stilte seg opp og var klar til å skyte
mot Napoleon og soldatane hans. Da gjekk Napoleon av hesten sin, og
gjekk heilt aleine fram til soldatane. Så sa han «Her er eg. Viss
det er nokon som vil drepe keisaren sin, så la han gjere det.»
Soldatane la ned våpna sine og ropte «Lenge leve keisaren!» Dei
tok i mot Napoleon som ein helt, og vart med i den personlege hæren
hans. Nokre dagar seinare nådde dei Paris, der Napoleon tok kontroll
over Frankrike att. Her vart Napoleon møtt med store folkemengder
som ønska han velkommen attende. Ludvig den 18. hadde flykta frå
landet. Ikkje lenge etter gjenoppretta Napoleon ein stor hær som var
klar til kamp. Stormaktene frå Wienerkongressen, Storbritannia,
Russland, Austerrike og Prøysen kunne ikkje godta dette. Dei
gjenoppretta difor alliansa, og forplikta seg til å setje 150 000
soldatar kvar ut på slagmarka.
Slaget ved
Waterloo
Napoleon
hadde no samla ein hær på 200 000 mann. Napoleon følgde taktikken
sin og skulle vere den første til å gå på offensiven. Han kryssa
difor grensa og gjekk inn i Dei sameinte kongerike Nederlandane (som
Nederland og Belgia vart heitande etter Wienerkongressen) i dagens
Belgia, for å møte dei allierte styrkane. Her hadde Storbritannia
og Prøysen kvar sin hær, den britiske under leiing av feltmarskalk
Wellesley og tyskarane under leiing av feltmarskalk Blücher. Den 18.
juni 1815 møttest desse styrkane ved landsbyen Waterloo sør for
Brüssel. Dei franske styrkane på 72 000 mann, dei britiske var 68
000, dei prøyssiske på 50 000 mann, som gjorde at talet på
allierte styrkar var på 118 000 mann. Tidlegare på dagen hadde
Napoleon slege den tyske hæren. Det gjorde at han gjorde ein fatal
feil; han delte opp hæren sin slik at den eine skulle forfølgje den
tyske hæren medan den andre delen skulle kjempe mot britane. Den
britiske hæren klarte å halde ut mot dei franske styrkane heilt til
den tyske hæren kom for å hjelpe dei. Den tyske hæren greidde å
miste forfølgjarane sine for så å vende attende til slaget for å
hjelpe britane. Det at Napoleon måtte kjempe mot to hærar, samt at
det hadde regna dagen før slik at det var vanskeleg å flytte
kanonane, gjorde sitt til at franskmennene tapte. Det at Napoleon
også var sjuk gjorde at han ikkje kunne delta like mykje i leiinga
av soldatane sine som i tidlegare slag. Nokre av feltmarskalkane
under han tok også initiativet til å angripe når det ikkje passa
etter det Napoleon hadde planlagt, noko som da øydela planane til
Napoleon.
Napoleon
kunne no ikkje gjere anna enn å trekkje seg attende til Paris med
garden sin. Dei allierte kunne no nok ein gong gå inn i Frankrike,
sidan den franske hæren hadde vorte så spreidd etter slaget ved
Waterloo. Napoleon måtte nok ein gong abdisere, og det eineveldige
monarkiet under Ludvig den 18. vart gjeninnført i Frankrike. I
oktober vart Napoleon sendt i eksil til øya St. Helena ein stubb
utanfor vestkysten til Afrika.
![]() |
Slaget ved Waterloo 18. juni 1815. Her kan vi sjå den britiske "square formation" som var særs effektiv mot det franske kavaleriet. |
Eksil og
død på St. Helena
Til
St. Helena fekk Napoleon med seg ei lita men trufast gruppe av nokre
tilhengjarar. Her brukte han den meste av tida til å skrive
memoarar. Napoleon hadde vorte kjend med ein familie på øya, og da
spesielt med dottera på 14 år. Han brukte mykje tid på å fortelje
ho om alt han hadde opplevd, og ho lytta ivrig, og ho skreiv difor ei
bok om dette seinare. Men i 1818 måtte denne familien reise frå
øya. Den britiske guvernøren som hadde fått i oppgåve å passe på
Napoleon var ikkje særleg begeistra over oppgåva, og behandla difor
Napoleon hardt. Men Napoleon nytta også sjansen til å irritere
denne britiske guvernøren.
Helsa
til Napoleon vart berre verre og verre. Den 5. mai 1821 etter å ha
vore dårleg i ei lang periode, døyde Napoleon i senga si 52 år
gamal. Dei siste orda hans var «Frankrike, hæren, hæren sitt
overhovud, Joséphine.» Dødsårsaken var magekreft, sjølv om det
lenge var spekulert i arsenikkforgifting, men denne teorien vart
endeleg avvist i 2008. Napoleon vart gravd ned på øya, sjølv om
det siste ønsket hans var å bli gravlagt ved Seinen i Paris.
Attervending
til Paris for siste gong
I
1840 byrja kong Ludvig Filip å bli redd for å miste makta. Det
hadde allereie vore ein revolusjon i 1830, og han frykta meir enn
noko anna at det skulle komme ein til. For å lette på stemninga så
ville han føre attende leivningane til ein av Frankrike sine store
heltar til heimlandet. Han fekk etter kvart lovnad frå britane, og
leivningane vart ført attende til Frankrike med skip. Da levningane
til Napoleon kom attende til Paris så vart det halde ein
statsgravferd, der det var eit likfølgje rundt om i Paris.
Levningane vart verande i St. Jérômes kapell i Paris fram til 1861.
Da vart dei gravlagt i ein sarkofag under kuppelen på Les Invalides.
No fekk Napoleon endeleg det siste ønsket sitt oppfylt; å bli
gravlagt i hjartet til folket sitt.
![]() |
Napoleon sin sarkofag i Les Invalides i Paris. Napoleon fekk til slutt sitt siste ønske oppfylt; å bli gravlagt i hjarte til folket sitt. |
Samtidige idear og samfunnsforhold
Frankrike
hadde delteke militært i den amerikanske uavhenigheitskrigen frå
1775 til 1783. Frankrike hadde tapt alle koloniane sine i
Nord-Amerika til Storbritannia i Sjuårskrigen frå 1754 til 1763, og
ville gjere alt for å skade koloniane til Storbritannia, sjølv om
det betydde at det vart oppretta ein stat i Nord-Amerika. Frankrike
støtta USA finansielt og militært, og hadde det ikkje vore for
Frankrike så ville nok britane greidd å slå ned opprøret. Men
krigen hadde kosta, og det franske folket opplevde hungersnaud.
Kongefamilien og adelen merka ikkje noko av dette, sidan dei levde i
stor velstand som overgjekk alle andre franskmenn. Men no hadde den
franske befolkninga fått nok. Etter mønster frå den amerikanske
uavhengigheitskrigen så starta dei sjølv ein revolusjon med
storminga av Bastillen den 14. juli 1789.
Napoleon
deltok i ei avgjerande tid for Frankrike, men også ei avgjerande tid
for resten av Europa. Den blodige franske revolusjonen med slagord
som «fridom, likheit og brorskap» gjorde sitt til å forme Napoleon
sine idear og meiningar. Han hadde sett kor urettferdig eit
eineveldig monarki med ei elitegruppe og ei fattig befolkning kunne
vere. Napoleon var ein ivrig deltakar i revolusjonsarmeen, og var
blant anna tilstades når Ludvig den 16. vart halshogd. Samstundes
var Napoleon oppteken av ideane til Rousseau og Montesquieu, og han
var oppteken av ideane frå revolusjonen. Men Napoleon var også
oppvaksen i opplysningstida, og såg difor på kunnskap som eit
heilagt emne. Spesielt fag som geografi, historie og matte sette han
høgt.
Da
Napoleon nytta seg av den tilstanden Frankrike var i og tok makta i
1799, så hadde han heile tida i bakhovudet det han hadde lært frå
den franske revolusjonen. Men Napoleon var likevel skeptisk til eit
fullstendig demokrati, og ville i staden ha ein hierarkisk
samfunnsmodell som var basert på autoritet frå øverst på pyramida
og tillit frå den nedre delen. For å få til dette måtte det vere
ein sterk og dyktig leiar øverst på pyramida. Sjølv om han var ein
militærdiktator, så prøvde han heile tida å forbetre forholda til
innbyggjarane. Han hadde forstått at ved å betre forholda til
innbyggjarane sine, så auka han velstanden og økonomien til landet.
Opposisjon og opprør var store utfordringar som sette kjeppar i
hjulet for økonomi og stabilitet. Med Code Napoléon og andre
reformer så betre han forholdet til folk flest og la grunnlaget for
stabilitet blant folk, men også ein stabil økonomi. Napoleon hadde
samstundes grensa trykkjefridom og hadde sett i gang eit effektiv
politivesen som kunne beskytte interessene hans. Men dette var vanleg
rundt om i Europa i samtida.
Napoleon
var også framfor si eiga tid. Han hadde klart for seg eit Europakart
der gamle nasjonar skulle oppstå att, og nye skulle formast.
Napoleon var heilt klart inspirert av dei gamle erobrarane slik som
Aleksander den Store, Cæsar, Karl den Store og Fredrik den Store.
Han hadde teke dei beste ideane frå alle erobrarane og brukte dei i
den moderne verda hans. Napoleon sin ekspertise på slagmarka gjorde
det mogleg for han å sette ideane sine ut i livet. Og med siger på
slagmarka så vart det skapt popularitet heime og blant soldatane,
som gjorde at han lett fekk det som han ville. Det at popularitet
hadde så mykje å seie kjem av at befolkninga i denne tida hadde
sterkt behov for ein sterk figur som kunne leie nasjonen.
Napoleon i samtida og ettertida
Napoleon
er ein heilt særeigen person i historia. Han viste seg først fram
på slagmarka som eit heilt utmerka leiar og strateg. Alle desse
sigrane på slagmarka gjorde at Napoleon var frykta rundt om i
Europa, men han vart også sett på som ein konkurrent blant dei
andre generalane og feltmarskalkane heime i Frankrike. Arthur
Wellesley, feltmarskalk og seinare britisk statsminister, var ein
gong spurt om kven som var den beste generalen i historia. Da sa han:
«I fortida, nå og i framtida; Napoleon.» Napoleon sin taktikk har
vorte studert i mange år etter, og blir framleis studert ved
krigsskular rundt om i verda.
Seinare
viste Napoleon seg også som eit dyktig og sterk leiar, samstundes
som at han var ein dyktig samfunsreformator. Han var difor elska av
landsmennene sine, til tross for at krigane ofte kunne bringe med seg
store tap i form av menneskeliv. Napoleon utgjorde etter kvart ein så
stor trussel for dei andre landa i Europa at dei måtte bøye seg i
støvet for han. Men opposisjonen var heile tida til stades, og
koalisjonar for å stoppe Napoleon sin framrykking vart heile tida
oppretta når dei følte at tida var riktig. Makta som Napoleon fekk
gjekk etter kvart til hovudet hans. Etter at han vann slaget ved
Austerlitz i 1805 så følte han at han kunne utrette kva som helst,
og det var da ambisjonane hans tok ei heilt ny vending.
Mykje
av det Napoleon utretta kan vi sjå att i ettertida. Her kan det
nemnast at Code Napoléon kan vi framleis sjå att i Frankrike i dag.
Ikkje alt etter punkt og prikke, men det grunnleggjande frå
lovsamlinga. Dette kan vi også sjå i nabolanda til Frankrike, der
Napoleon fekk mest innverknad. Det er land som Nederland, Belgia,
Luxembourg, det vestlege Tyskland, Sveits og Italia. Napoleon
innførte også metersystemet som når han tok makta i 1799. Det
metriske systemet hadde vorte utarbeidd under Ludvig 16. og vart
brukt av nasjonalkonventet under revolusjonen, men vart ikkje formelt
måleeininga før Napoleon tok makta. Napoleon kvitta seg også med pudderparykken innan politikk og militæret, noko som spreidde seg til resten av Europa. Pudderparykken, som hadde vore eit symbol på høg status, vart no erstatta med vanleg stutt hår, og gjorde difor folk meir like. Pudderparykken vart seinare berre brukt av dommarar i domstolar.
Napoleon
gjorde også sitt til å skape nasjonalkjensle i både Tyskland og
Italia. Han gjorde det i Tyskland ved å å oppløyse det heilage
tysk-romerske riket som var styrt av ein austerrikar, og i staden
samle dei til Rhinen konføderasjonen. I Italia skapte han
nasjonalkjensle ved å samle dei italienske småstatane til eit land
som han gav namnet kongerike Italia. Ved å gjere dette planta
Napoleon ideen om eit samla Italia hjå italienarane, noko som vart
ein realitet i 1861. Tyskland vart samla ikkje lenge etter, i 1871.
Napoleon
sin omrokkering på regentar gjorde også sitt til at det vart
forandringar i ettertida. Ved å setje feltmarskalk Bernadotte på
den svenske trona kunne Bernadotte skifte side og gå med på den
allierte sida mot Napoleon. Ved å delta i kampane mot Napoleon kunne
Bernadotte, eller Karl Johan gjere krav på Noreg, sidan
Danmark-Noreg hadde vore alliert med Napoleon. Napoleonskrigane og
dei nye prinsippa om likheit og fridom frå den franske revolusjonen
gav Noreg moglegheit til å skrive ei grunnlov i 1814 som auka den
norske nasjonalkjensla. Hemmelege avtalar med tsar Aleksander 1.
gjorde det mogleg for Russland å invadere Finland i 1808 og innlemme
det i det russiske riket. Finland, som til da hadde vore under
svenskane, fekk ikkje sjølvstende før i 1917. Napoleon sin
gjenoppretting av Polen som ein sjølvstendig stat auka den polske
nasjonalkjensla og gav dei trua på at dei kunne bli sjølvstendige.
Difor blir Napoleon nemnt i den polske nasjonalsongen.
Napoleon
hadde også stor innverknad utanfor Europa. Ved å selja
Lousiana-territoriet til USA fordobla han storleiken og gav
amerikanarane eit maktgrunnlag for vidare ekspansjon. Når Napoleon
okkuperte Spania så fekk dei spanske koloniane i Sør-Amerika fritt
spelerom til å kjempe for sjølvstende utan at spanske styrkar
blanda seg inn. Den franske kolonien Haiti nytta sjansen under den
franske revolusjonen til å kjempa om sitt eiga sjølvstende. Dei
franske styrkane som passa på kolonien vart anten drepne eller tekne
til fange. Napoleon hadde korkje tid eller behov for å halde på den
franske kolonien, og godkjende difor sjølvstende i 1804. Haiti vart
såleis den første svarte republikken, samt at den haitiske
revolusjonen var den einaste vellykka slaveopprøret som førte til
danninga av eit sjølvstendig land.
Da
Napoleon var i Egypt, så fann vitskapsmennene hans Rosettasteinen
som gjer det mogleg å oversetja hieroglyfar. På turen til Egypt
okkuperte dei franske styrkane Malta i Malta i 1798. Ved å okkupere
Malta kasta Napoleon ut Johannittarordenen, eller Maltesarordenen,
som hadde styrt Malta sidan 1530. To år seinare, i 1800 overgav
franskmennene seg til engelskmennene, som hærtok Malta. Dei brukte
øya som ei flåtebase og ein forsyningshamn fram til Malta fekk
sjølvstende i 1964. Som ein del av forhandlingane ved
Wienerkongressen fekk Storbritannia også Kappkolonien i Sør-Afrika,
som dei hadde teke frå nederlendarane i 1806. Napoleon la også
planar om ein kanal frå Raudehavet til Middelhavet, som vart til
Suezkanalen i 1869. Etter det franske nederlaget ved Trafalgar så
vart den britiske dominansen på verdshava garantert i mange år
framover.
Kvifor det er viktig å ha kunnskap om Napoleon
Som
vist ovanfor fekk Napoleon konsekvensar i samtida, men også i
ettertida, ikkje berre i Europa, men også andre stader i verda.
Napoleon tok makta i krigsherja stormakt og gjorde det om til ei
stormakt som Europa knapt hadde sett sidan Karl den Store. Gjennom
sine ambisjonar og målbevisstheit, revolusjonerte han den franske
krigsmaskina og gjorde ho om til den mest profesjonelle krigsmaskina
i Europa. Han tvang alle fiendane sine i kne, og vart keisaren over
store delar av Europa. Men som med alle andre store militære leiarar
gjekk makta til hovudet hans, og ved invasjonen i Russland i 1812 så
mista den franske hæren så mange menn at det skulle ta mange år
før hæren var skikkeleg på fote att. Men likevel er Napoleon den
einaste som har nådd fram til Moskva.
Sidan
det nå er slik at det er sigerherrane som skriv historia, så har
Napoleon ofte vorte framstilt som ein uviktig tyrann. Det stemmer at
han er grunnen til at mange folk døydde, spesielt i det russiske
felttoget i 1812, men med taktikkane på slagmarka den gongen så
måtte ein rekne med å miste ein del soldatar. Han har også ofte
vorte samanlikna med Hitler. Det stemmer at Hitler brukte mange av
Napoleon sine strategiske idear, slik om å for eksempel angripe
Russland. Men Napoleon representerer likevel ein motpart; Napoleon
spreidde prinsippa frå den franske revolusjonen til landa han
okkuperte, og hadde ingen planer om å utrydde folkegrupper som ikkje
var «reine» slik som Hitler gjorde. Dessutan var eit av dei
sentrale prinsippa i Code Napoléon religionsfridom, og det er også
sagt at Napoleon håpa å overtale jødar til å komme og bu i
Frankrike, og fjerne dei religiøse og sosiale hemmingane ved å
likestille dei med resten av folket.
Som
eit forsøk på å uskadeleggjere Napoleon, framstilte ofte
engelskmennene Napoleon med karikaturar. Her vart han da ofte
framstilt som ikkje særleg høg, som i eit ledd i å uskadeleggjere
han. Dette, samt komplikasjonar mellom fransk meter og britisk fot,
har gjort sitt til at Napoleon har vorte framstilt som kortvakse også
i framtida. Men sannheita er at Napoleon var 169 cm, noko som var
over gjennomsnittet på denne tida.
Napoleon
som ein samfunnsreformator og ein feltherre vil heile tida bli sett
opp til, og blir i dag sett opp til av både politikarar og studentar
ved forskjellige krigsskular rundt om i verda. Ved å forandre Europa
på den måten han gjorde har han for alltid gjort seg gjeldande i
historia, og vil heile tida bli hugsa for det han gjorde.
Kjeldevurdering
Dette
er eit emne som interesserer meg mykje, så difor har eg lese ein del
om dette og henta mykje informasjon frå forskjellige stader. Etter
kvart så blir det mykje informasjon å halde styr på, så difor
fann eg ei tidsline over viktige hendingar som eg brukte for å
rangere hendingane i kronologisk rekkjefølgje. Denne sida var svært
god, og har eit godt samandrag over alle dei historiske hendingane.
Eg merka at det var eit årstal som var feil, men elles var denne
nettstaden eit godt verkemiddel for å ramse opp det eg kan om dette
emnet. I tillegg til denne nettstaden, brukte eg diverse
wikipediaartiklar for både å dobbelt- og kryssjekke det eg viste
frå før, men og for å legge til passande informasjon. Wikipedia er
ein nettstad der ein kan logge seg inn og redigere det som står, så
eg hadde i bakhovudet at eg måtte ta det som stod med ei klype salt,
men det eg las, stemte overeins med det eg har lese andre stader,
pluss at dette er eit emne som mange veit mykje om, og det er med på
å sikre kvaliteten. Eg brukte også Store Norske Leksikon, som er kvalitetssikkra, og gjev difor god og solid informasjon. Bileta er funne på google biletesøk. Biletet i bakgrunnen er frå slaget ved Austerlitz, og der kan vi blant anna sjå Bernadotte i midten og Napoleon til høgre. Her kan ein også sjå den karakteristiske "sola over Austerlitz."